टोर्ट कायदा (Law of Tort) म्हणजे काय?
'टोर्ट' (Tort) हा शब्द फ्रान्समधील 'Tortum' या शब्दापासून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'चुकीचे' किंवा 'अन्यायकारक कृत्य' असा होतो. साध्या शब्दात सांगायचे तर, टोर्ट कायदा हा दिवाणी स्वरूपाचा (Civil Wrong) एक कायदा आहे, जो एखाद्या व्यक्तीच्या बेजबाबदारपणामुळे, निष्काळजीपणामुळे किंवा जाणूनबुजून केलेल्या कृतीमुळे दुसऱ्या व्यक्तीच्या हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास लागू होतो.
या कायद्यानुसार, पीडित व्यक्तीला झालेल्या नुकसानीची भरपाई (Compensation) दोषी व्यक्तीकडून मिळवण्याचा अधिकार असतो.
टोर्ट कायद्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये
- कायदेशीर हक्काचे उल्लंघन: यामध्ये एखाद्या व्यक्तीच्या कायदेशीर हक्काचे (Legal Right) उल्लंघन होणे आवश्यक असते.
- नुकसान आणि भरपाई: पीडित व्यक्तीला झालेल्या शारीरिक, मानसिक किंवा आर्थिक नुकसानीची भरपाई दोषी व्यक्तीला (Tortfeasor) द्यावी लागते.
- कराराशी संबंध नाही: हा कायदा सहसा दोन पक्षांमधील कोणत्याही पूर्वकरारावर (Contract) आधारित नसून, समाजाप्रती असलेल्या कायदेशीर कर्तव्यावर आधारित असतो.
टोर्ट कायद्याचे मुख्य प्रकार (Types of Torts)
टोर्ट कायद्यांतर्गत प्रामुख्याने खालील प्रकारच्या चुकांचा समावेश होतो:
- निष्काळजीपणा (Negligence): जेव्हा कोणतीही काळजी न घेता केलेल्या कृतीमुळे दुसऱ्याचे नुकसान होते (उदा. रस्त्यावरील खड्ड्यामुळे किंवा डॉक्टरांच्या चुकीच्या उपचारामुळे झालेली हानी).
- मानहानी (Defamation): लेख तोंडी किंवा लेखी स्वरूपात खोटी माहिती पसरवून एखाद्याची समाजात बदनामी करणे.
- खाजगी मालकीचे उल्लंघन (Trespass): परवानगीशिवाय दुसऱ्याच्या मालमत्तेत प्रवेश करणे किंवा ताबा मिळवणे.
- अटकाव किंवा मारहाण (Battery & Assault): एखाद्या व्यक्तीच्या शारीरिक स्वातंत्र्यावर किंवा सुरक्षिततेवर घाला घालणे.
टोर्ट कायदा विरुद्ध करार कायदा (Tort vs. Contract Law)
- कराराचा कायदा (Contract Law): यामध्ये दोन पक्षांमध्ये आधीच ठरलेला करार असतो आणि त्याचे पालन करणे बंधनकारक असते.
- टोर्ट कायदा (Tort Law): यामध्ये कोणताही पूर्वकरार नसतो, परंतु समाजातील प्रत्येक नागरिकाचे हे कर्तव्य असते की त्याने इतरांच्या हक्कांना बाधा पोहोचवू नये.
