कायद्याच्या क्षेत्रात वापरल्या जाणाऱ्या काही महत्त्वाच्या लॅटिन कायदेशीर म्हणी (Legal Maxims) आणि त्यांचे मराठी अर्थ खालीलप्रमाणे आहेत:
१. अॅक्टस नॉन फॅसि रीट मेसि निसी मेन्स सिट रेरिया (Actus non facit reum nisi mens sit rea)
- मराठी अर्थ: केवळ कृतीने कोणी गुन्हेगार होत नाही, जोपर्यंत त्यामागे गुन्हेगारी हेतू (मनाची दुष्ट भावना) नसेल.
- स्पष्टीकरण: फौजदारी कायद्याचे हे एक मूलभूत तत्त्व आहे. गुन्हा सिद्ध करण्यासाठी केवळ शारिरीक कृत्य घडणे पुरेसे नाही, तर तो गुन्हा करण्यामागे वाईट हेतू किंवा जाणीव असणेही आवश्यक असते.
- Mens Rea (मेन्स रिया)English: Guilty mind.Marathi meaning: गुन्हेगारी हेतू किंवा गुन्हेगारी मन - गुन्हा करतानाचा वाईट किंवा हेतूयुक्त विचार.
२. इग्नोरंटिया ज्युरीस नॉन एक्स्क्युसॅट (Ignorantia juris non excusat)
- मराठी अर्थ: कायद्याचे अज्ञान क्षम्य नसते.
- स्पष्टीकरण: "मला कायद्याची माहिती नव्हती" असे म्हणून कोणीही गुन्हेगार शिक्षेपासून सुटू शकत नाही. देशातील प्रत्येक नागरिकाला देशाचे कायदे माहीत आहेत असे गृहीत धरले जाते.
३. ऑडी अल्टरम पार्टम (Audi alteram partem)
- मराठी अर्थ: दुसऱ्या बाजूचेही ऐकून घ्या.
- स्पष्टीकरण: नैसर्गिक न्यायाचे (Natural Justice) हे एक प्रमुख सूत्र आहे. न्यायालयात किंवा कोणत्याही निर्णयापूर्वी दोन्ही बाजूंना आपली बाजू मांडण्याची समान संधी दिली पाहिजे, एकाच बाजूचे ऐकून निर्णय घेऊ नये.
४. नेमो जुडेट इन रे सून (Nemo judex in causa sua)
- मराठी अर्थ: कोणीही स्वतःच्याच खटल्यात न्यायाधीश असू शकत नाही.
- स्पष्टीकरण: जर एखाद्या न्यायाधीशाची किंवा अधिकाऱ्याची त्या प्रकरणात स्वतःची हितसंबंध (Conflict of Interest) असतील, तर तो त्या प्रकरणाचा निकाल देऊ शकत नाही, जेणेकरून न्याय निष्पक्ष राहिल.
५. रेस इप्सा लोक्विटर (Res ipsa loquitur)
- मराठी अर्थ: घटना स्वतःच सर्व काही सांगते (पुरावा स्वतः बोलतो).
- स्पष्टीकरण: काही प्रकरणांमध्ये दुर्घटना किंवा गुन्हा इतका स्पष्ट असतो की त्यासाठी वेगळ्या पुराव्याची गरज भासत नाही, परिस्थितीच त्यामागचा निष्काळजीपणा किंवा गुन्हा सिद्ध करते.
६. व्होलेंटी नॉन फिट इंज्युरी (Volenti non fit injuria)
- मराठी अर्थ: स्वेच्छेने जो धोका पत्करतो, त्याला दुखापतीबद्दल तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो.
- स्पष्टीकरण: जर एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या इच्छेने आणि पूर्ण जाणीवेने एखादा धोकादायक खेळ किंवा कृती स्वीकारली आणि त्यात तिला दुखापत झाली, तर ती समोरच्या व्यक्तीवर कायदेशीर दावा करू शकत नाही.
७. डेलिगेटस नॉन potest delegare (Delegatus non potest delegare)
- मराठी अर्थ: अधिकार प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला आपले अधिकार दुसऱ्याला पुढे हस्तांतरित करता येत नाहीत.
- स्पष्टीकरण: जेव्हा कायद्याने किंवा कराराने एखादे काम पार पाडण्याची जबाबदारी विशिष्ट व्यक्तीवर सोपवली जाते, तेव्हा ती व्यक्ती स्वतःचे अधिकार दुसऱ्या कोणालाही देऊ शकत नाही (जोपर्यंत तशी विशेष परवानगी नसेल).
८. कॅविएट एमप्टर (Caveat emptor)
- मराठी अर्थ: खरेदीदाराने सावध राहावे.
- स्पष्टीकरण: वस्तू खरेदी करताना ग्राहकाने स्वतः ती वस्तू नीट तपासून घ्यावी. वस्तू खरेदी केल्यानंतर जर ती निकृष्ट निघाली, तर त्याची सर्वस्वी जबाबदारी ग्राहकाची असते, दुकानदाराची नाही (अपवादात्मक परिस्थिती वगळून).
- Pro Bono (प्रो बोनो)
- English: For the public good.
- Marathi meaning: जनहितासाठी - मोफत किंवा समाजसेवेसाठी दिलेली कायदेशीर मदत.
- Stare Decisis (स्टे डिसीसिस)
- English: To stand by things decided.
- Marathi meaning: पूर्वनिर्धारण मूल्यांचे पालन करणे - जुन्या आणि मोठ्या न्यायालयांच्या निकालांचा दाखला म्हणून वापर करणे.
- Res Ipsa Loquitur (रेझ इपसा लोक्विटर)
- English: The thing speaks for itself.
- Marathi meaning: घटना स्वतःच साक्ष देते - जिथे दुर्लक्ष किंवा चुकांचे पुरावे स्पष्टपणे दिसतात.
- Habeas Corpus (हेबियस कॉर्पस)
- English: You shall have the body.
- Marathi meaning: बंदीप्रत्यक्षीकरण - एखाद्या व्यक्तीला बेकायदेशीरपणे अटक केली असल्यास तिला न्यायालयासमोर हजर करण्याचा आदेश.
- Ex Parte (एक्स पार्टी)
- English: From one party only.
- Marathi meaning: एकतर्फी - दुसऱ्या बाजूच्या उपस्थितीविना किंवा ऐकल्याविना दिलेला निर्णय.
- Amicus Curiae (अमिकस क्युरी)
- English: Friend of the court.
- Marathi meaning: न्यायालयाचा मित्र - खटल्यात मदत करण्यासाठी न्यायालयाने नेमलेला कायदेतज्ज्ञ.
- न्यायालयाचा मित्र किंवा वकील मंडळाचा सदस्य, ज्याची नियुक्ती न्यायालयास साहाय्य करण्यासाठी केली जाते.
- अलिबी - एखादे कृत्य, विशेषतः गुन्हेगारी कृत्य, घडल्याचा आरोप असताना व्यक्ती तेथे उपस्थित नव्हती, असा दावा किंवा पुरावा.
- Ante Litem Motam - खटला दाखल होण्यापूर्वी; वाद निर्माण होण्यापूर्वी, किंवा दावा दाखल करण्यापूर्वी बोलले जाते.
- Assentio mentium - विचारांचे जुळणे, म्हणजेच, करारातील पक्षांची परस्पर संमती.
- Audi alteram partem - दुसऱ्या बाजूचे ऐका, किंवा दुसऱ्या बाजूलाही ऐकू द्या.
- Bona fide - सद्भावनेने. / खरा.
- Bona officia - चांगल्या सेवा.
- Bona vacantia - ज्या वस्तूंचा कोणताही स्पष्ट मालक नाही.
- कॉन्ट्रा - विरुद्ध.
- कॉर्पस - बॉडी.
- Damnum sine injuria - इजा न होता झालेले नुकसान.
- De Minimis Non-Curat Lex - कायदा क्षुल्लक गोष्टींना (बिनमहत्वाच्या गोष्टींना) लागू होत नाही किंवा कायदा नगण्य तपशिलांकडे दुर्लक्ष करतो.
- De novo - सुरुवातीपासून पुन्हा सुरुवात करणे.
- Detinue - दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तू बेकायदेशीरपणे ताब्यात ठेवण्याचा अपकृत्य.
- Doli incapax - गुन्हा करण्यास असमर्थ.
- Ex gratia - एक उपकार म्हणून.
- हेबिअस कॉर्पस - एखाद्या व्यक्तीला न्यायाधीशासमोर हजर करण्यासाठी दिलेला आदेश.
- Jus in rem - संपूर्ण जगाविरुद्धचा हक्क.
- Justitia nemini neganda est - कोणालाही न्याय नाकारला जाऊ नये.
- Lex non a rege est violanda - कायद्याचे उल्लंघन राजाकडूनही होता कामा नये.
- लोकस स्टँडी - खटल्यातील पक्षाला न्यायालयात हजर राहण्याचा आणि आपले म्हणणे मांडण्याचा अधिकार.
- Mala fide - वाईट हेतूने.
- मँडमस - 'आम्ही आज्ञा देतो'. सार्वजनिक कर्तव्य पार पाडण्यास भाग पाडण्यासाठी उच्च न्यायालयाने सरकार/सार्वजनिक प्राधिकरणाला जारी केलेला एक आदेश.
- Nemo bis punitur pro eodem delicto - एकाच गुन्ह्यासाठी कोणालाही दोनदा शिक्षा होऊ शकत नाही.
- Nemo debet esse judex in propria causa - कोणीही स्वतःच्या केसमध्ये न्यायाधीश होऊ शकत नाही.
- Nemo moriturus praesumitur mentire - मनुष्य आपल्या निर्मात्याला (देवाला) भेटताना तोंडात खोटे बोलणार नाही. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, 'मरणाच्या दारात असताना कोणताही मनुष्य खोटे बोलेल असे गृहीत धरले जात नाही.'
- Nemo tenetur acusare se ipsum nisi coram deo - देवाशिवाय कोणीही स्वतःवर आरोप करण्यास बांधील नाही.
- Nemo Potest esse tenens et dominus - कोणीही एकाच मालमत्तेचा मालक आणि भाडेकरू दोन्ही असू शकत नाही.
- नेक्सस - कनेक्शन
- Non Compos Mentis - शुद्धीवर नसलेला.
- Opinio juris - कायद्याचे मत
- क्वांटम मेरिट - एखाद्याने जे कमावले आहे किंवा त्याला मिळायला हवी असलेली रक्कम.
- Qui facit per alium, facit per se - जो दुसऱ्याच्या माध्यमातून कार्य करतो, तो स्वतःच ते कार्य करतो.
- Ratio decidendi - न्यायालयाच्या निर्णयामागील तत्त्व किंवा कारण.
- Respondeat superior - मालकाला उत्तर देऊ द्या.
- Res ipsa loquitur - गोष्ट स्वतःच बोलते.
- Res judicata - आधीच न्यायनिर्णित प्रकरण.
- Res Judicata Pro Veritate Accipitur - याचा अर्थ असा आहे की न्यायालयीन निर्णय योग्य म्हणून स्वीकारलाच पाहिजे.
- Rex non potest peccare - राजा काहीही चूक करू शकत नाही.
- Salus populi est suprema lex - लोकांचे कल्याण हाच सर्वोच्च कायदा आहे.
